สุขภาพและความงาม

มะลิ (Jasmine) กลิ่นของดอกมะลิ ช่วยให้นอนหลับ จิตใจสงบและผ่อนคลาย

เรียบเรียงโดย ทีมงานแพทย์แผนไทย handout2009

เมื่อพูดถึงดอกมะลิหลายคนคงจะคิดถึงกลิ่นหอมๆของมาลัยดอกมะลิที่ได้กลิ่นเมื่อไหร่ก็รู้สึกหอมผ่อนคลายหรือสบายใจทุกครั้ง นอกเหนือจากนี้เรายังใช้กลิ่นของดอกมะลิให้ประโยชน์ในด้านอื่นๆ เช่น นำมาลอยน้ำเพื่อให้น้ำนั้นมีกลิ่นหอมแล้วนำมาปรุงอาหารต่างๆ หรือนำมาอบขนมเพื่อให้ขนมมีกลิ่นหอมน่ารับประทาน ซึ่งดอกมะลินั้นมีหลายสายพันธุ์ในวันนี้จะพูดถึงประโยชน์ของดอกมะลิลาหรือดอกมะลิซ้อนที่ปลูกมากในโซนเอเชียนะคะ

ดอกมะลิ

มะลิ (Jasmine) หรือชื่ออื่นๆ เช่น มะลิซ้อน มะลิลา มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Jasminum sambac มีถิ่นกำเนิดอยู่ในประเทศแถบเอเชีย เช่น อินเดียและคาบสมุทรอาระเบีย เป็นไม้พุ่มรอเลื้อยขนาดเล็กถึงกลาง นิยมปลูกเป็นไม้ดอกหรือไม้ประดับเนื่องจากดอกมีกลิ่นหอมแรง ออกดอกตลอดปีแต่จะมีดอกน้อยในช่วงฤดูหนาว

ประโยชน์และวิธีใช้ด้านสุขภาพ

เนื่องจากเมื่อเราได้กลิ่นของดอกมะลิแล้วจะรู้สึกสบายผ่อนคลายกลิ่นของดอกมะลิจึงเป็นกลิ่นหนึ่งที่นิยมนำมาสกัดเป็นน้ำมันหอมระเหยเพื่อใช้ประโยชน์ในทางสุคนธบำบัดหรือการบำบัดด้วยกลิ่น (Aromatherapy) ซึ่งก็คือการนำน้ำมันหอมระเหยที่สกัดได้จากพืช ไม่ว่าจะเป็นส่วนของ ดอก ใบ ต้น ราก เปลือก ผิว ผล หรืออื่นๆ มาใช้บำบัดอาการต่างๆ โดยอาศัยการเกิดปฏิกิริยาตอบสนองทางเภสัชวิทยาของร่างกายมนุษย์ที่มีต่อโมเลกุลของกลิ่นของน้ำมันหอมระเหย หากเรานำน้ำมันหอมระเหยกลิ่นมะลิมาแยกออกจากกันด้วยวิธีทางเคมีเราจะพบว่ากลิ่นมะลิจะประกอบด้วยโมเลกุลของกลิ่นย่อยๆที่แตกต่างกันมากมายแต่ด้วยความมหัศจรรย์ของธรรมชาติเมื่อโมเลกุลต่างๆเหล่านี้รวมกันจะเกิดเป็นกลิ่นเฉพาะตัวของดอกมะลิขึ้นมาและเมื่อโมเลกุลของกลิ่นเหล่านี้เข้าจมูกของเราจะผ่านประสาทสัมผัสในการรับกลิ่น (Olfactory Nerves) ที่อยู่เหนือโพรงจมูก (Nasal Cavity) จากนั้นกลิ่นจะผ่านกระเปาะรับกลิ่น (Olfactory Bulbs) ไปยังสมองส่วนลิมบิค (Limbic System) ซึ่งเป็นสมองส่วนของการควบคุมอารมณ์และความรู้สึกโดยจะมีความสัมพันธ์กับประสบการณ์และความจำและเนื่องจากสมองส่วนนี้เชื่อมต่อโดยตรงกับสมองที่ควบคุมการเต้นของหัวใจ การหายใจ ความจำ ความดัน ความเครียด ฮอร์โมน ดังนั้นเมื่อเราได้รับกลิ่นของน้ำมันหอมระเหยแล้วจึงส่งผลต่อกระบวนการต่างๆของร่างกายได้โดยตรง มีการศึกษาในระดับคลินิกพบว่าการบำบัดด้วยกลิ่นนั้นมีผลต่อระบบประสาทส่วนกลาง คือ อารมณ์ การรับรู้ และยังสามารถคลายความเครียด คลายความวิตกกังวลได้ในระยะสั้นๆ รวมถึงยังมีประสิทธิภาพในเรื่องการช่วยให้นอนหลับได้ง่ายอีกด้วย    

มีงานวิจัยเกี่ยวกับกลิ่นดอกมะลิและการนอนหลับของหนูโดยให้กลิ่นน้ำมันหอมระเหยดอกมะลิกับหนูในปริมาตร 55 มก./กก. พบว่าหนูมีอาการนิ่งสงบมากขึ้น ไม่กระวนกระวายและใช้เวลาในการหลับสั้นลงเมื่อเปรียบเทียบกับกลิ่นที่ใช้เป็นตัวควบคุม ซึ่งจากการวิจัยนี้เห็นได้ว่าน้ำมันหอมระเหยกลิ่นมะลินั้นมีผลต่อการนอนหลับของหนูอย่างชัดเจน และยังมีงานวิจัยกับกลุ่มผู้ใช้สารแอมเฟตามีนโดยให้กลิ่นน้ำมันหอมระเหยดอกมะลิลงในเครื่องกระจายกลิ่นในห้องนอนของกลุ่มตัวอย่างเป็นเวลา 60 นาทีทั้งหมด 7 คืน พบว่า ความรู้สึกถูกระตุ้น (Stimulant) ความรู้สึกกังวล (Anxious) ความรู้สึกหิว (Hungry) ความรู้สึกมีอารมณ์พุ่งสูง (High) ความรู้สึกหวาดระแวง (Paranoid) ความรู้สึกพูดไม่ออก (Tonguetied) ความรู้สึกแย่ (Bad) ความรู้สึกกระสับกระส่าย (Restless) และความรู้สึกอยากเสพสาร (Craving) ลดลงและกลุ่มตัวอย่างมีคุณภาพของการนอนหลับดีขึ้น

ดอกมะลิเป็นพืชที่มีน้ำมันในกลีบดอกค่อนข้างน้อยทำให้สกัดน้ำมันได้ยากจึงเป็นสาเหตุหลักที่น้ำมันหอมระเหยดอกมะลิของแท้นั้นมีราคาสูง โดยปริมาณ 5-10 ซีซีส่วนใหญ่จะราคาหลักหลายพันบาทขึ้นไปขึ้นอยู่กับเกรดและประเทศที่สกัดและนำเข้า ดังนั้นสำหรับผู้ที่มีปัญหาเรื่องการนอนหลับยาก เครียดและวิตกกังวลต้องการใช้กลิ่นของดอกมะลิเพื่อช่วยให้นอนหลับได้ง่ายขึ้น ช่วยให้จิตใจสงบและผ่อนคลาย วิธีที่ง่ายสะดวกและประหยัดที่สุดคือการนำดอกมะลิไม่ว่าจะเป็นพวงมาลัยดอกมะลิหรือดอกมะลิที่เก็บมาจากสวนก็ตามนำมาวางไว้ที่หัวเตียงหรือวางไว้ใกล้ๆหมอนเพื่อให้เราได้กลิ่นของดอกมะลิเบาๆวิธีนี้จะช่วยให้จิตใจสงบและนอนหลับได้ง่ายขึ้นหรือหากใครมีน้ำมันหอมระเหยดอกมะลิแท้อยู่แล้วเพื่อให้สามารถใช้ได้หลากหลายมากขึ้นแนะนำให้ทำเป็นสเปรย์น้ำมันหอมระเหยดอกมะลิ

วิธีทำสเปรย์น้ำมันหอมระเหยดอกมะลิใช้เองง่ายๆ คือใช้น้ำมันหอมระเหยดอกมะลิ 0.5-1 ซีซี (10-20 หยด) แล้วแต่ความชอบว่าต้องการกลิ่นแรงหรือเบาสามารถปรับลดปริมาณของน้ำมันหอมระเหยได้ตามต้องการ ผสมน้ำมันหอมระเหยในน้ำต้มสุก 100 ซีซีใส่ขวดสเปรย์เก็บในตู้เย็นไว้ใช้ ก่อนใช้ให้เขย่าขวดเพื่อให้น้ำมันหอมระเหยเข้ากันกับน้ำก่อนแล้วจึงใช้งาน สามารถใช้ฉีดปลอกหมอน ผ้าปูที่นอน ผ้าม่านต่างๆ เพื่อให้มีกลิ่นของดอกมะลิหอมฟุ้งอยู่ในห้อง

ประโยชน์และวิธีใช้ทางยา

ตามตำรายาไทยเมื่อพิจารณาจากรสยาได้ระบุว่าดอกมะลิมีรสหอมเย็นขม มีสรรพคุณช่วยบำรุงหัวใจ แก้อ่อนเพลีย ชูกำลัง แก้ร้อนในกระหายน้ำและยังช่วยดับพิษร้อน ถอนพิษไข้ ทำให้จิตใจชุ่มชื่น นิยมใช้ดอกมะลิเป็นส่วนผสมในตำรับยาหอมเพื่อช่วยให้จิตใจชุ่มชื่น บำรุงหัวใจและแก้วิงเวียน เช่น ยาหอมนวโกฐ ยาหอมเทพจิตร ยาหอมอินทจักร์ และยาหอมทิพโอสถ นอกจากนี้ดอกมะลิยังถูกนำไปใช้เป็นน้ำกระสายยาในตำรับยาที่ช่วยแก้ไข้ ตัวร้อน กระหายน้ำ เช่น ยาประสะจันทร์แดง เพื่อช่วยให้รับประทานยาได้ง่ายและช่วยเสริมฤทธิ์ยาในตำรับให้ออกฤทธิ์ได้มากยิ่งขึ้นอีกด้วย  

วิธีทำน้ำกระสายยา ต้มน้ำให้เดือดแล้วนำมาใส่ภาชนะปิดทิ้งไว้ให้เย็นจากนั้นนำดอกมะลิใส่ภาชนะเล็กๆนิยมใช้เป็นกระทงใบตองแล้วลอยไว้เหนือน้ำ ปิดภาชนะทิ้งไว้ค้างคืน น้ำจะดูดกลิ่นหอมของดอกมะลิเก็บไว้ สำหรับดอกมะลิที่จะนำมาใช้นั้นนิยมเก็บเฉพาะดอกตูมที่กำลังจะบานเพื่อให้ได้กลิ่นที่หอมที่สุด

ข้อควรระวัง

โดยทั่วไปดอกมะลิค่อนข้างปลอดภัยในการใช้งานในด้านต่างๆ แต่ผู้ที่มีอาการแพ้เกสรดอกไม้ควรจะต้องหลีกเลี่ยงการใช้เพื่อป้องกันการแพ้หรือระคายเคืองที่อาจจะเกิดขึ้นได้

เอกสารอ้างอิง
  1. มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช. (2558). เอกสารการสอนชุดวิชาเภสัชกรรมแผนไทย 2. พิมพ์ครั้งที่ 1.  นนทบุรี : สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช.
  2. ฐานข้อมูลเครื่องยาสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี.  “มะลิ”. [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก : www.thaicrudedrug.com [15 ต.ค. 2020].
  3. นพพล เกตุประสาทและไพร มัทธวรัตน์. ศูนย์ปฏิบัติการวิจัยและเรือนปลูกพืชทดลอง “มะลิซ้อน”. [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก: www.clgc.agri.kps.ku.ac.th. [15 ต.ค. 2020].
  4. สำนักงานโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี.  “มะลิลา”.  [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก: www.rspg.or.th. [16 ต.ค. 2020].
  5. อ้อมบุญ วัลลิสุต. คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล. “อโรมาเธอราพี (Aromatherapy)”.  [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก: www.pharmacy.mahidol.ac.th. [19 ต.ค. 2020].
  6. Adrienne Santos-Longhurst. Everything You Need to Know About Jasmine Essential Oil. 2018. Available at: https://www.healthline.com/health/jasmine-essential-oil. Accessed October 23, 2020.
  7. Chanida Rojchomnong, Atapol Sughondhabirom, Patraporn Kinnon. (2020). Effects of aromatherapy treatments on dream of addictive substance: 9-sided feelings and quality of sleep in amphetamine users. Chula Med Bull Vol. 2 No. 1 January – June 2020; 3-14.
  8. Tsuchiya T, Tanida M, Uenoyama S, Nakayama Y. Effects of olfactory stimulation with jasmine and its component chemicals on the duration of pentobarbital-induced sleep in mice. Life Sci 1992; Volume 50. Issue 15. Page 1097-1102.
  9. รูปภาพจาก https://pixabay.com/. Accessed December 28,2020.